Bir Senkretizm Örneği Olrak Sinop ta Helesa Geleneği ve Mitik Nitelikleri
Yazarlar (1)
Prof. Dr. Songül ÇEK Sinop Üniversitesi, Türkiye
| Makale Türü |
Özgün Makale
(Uluslararası alan indekslerindeki dergilerde yayınlanan tam makale)
|
||
| Dergi Adı | Turkish Studies (Elektronik) | ||
| Dergi ISSN | 1308-2140 | ||
| Dergi Tarandığı Indeksler | EBSCO DOAJ | ||
| Makale Dili | Türkçe | Basım Tarihi | 03-2015 |
| Cilt / Sayı / Sayfa | 10 / 4 / 349–362 | DOI | 10.7827/TurkishStudies.7659 |
| Makale Linki | www.turkishstudies.net | ||
| UAK Araştırma Alanları |
Türk Halk Edebiyatı
|
||
| Özet |
| Kültürel yapı içerisinde ortaya çıkan tüm organizasyonlar belli gereksinimleri karşılamak üzere var olurlar.Kültürel yapı içerisinde ortaya çıkan tüm organizasyonlar belli gereksinimleri karşılamak üzere var olurlar. Herhangi bir kültürel gereksinime karşılık vermeyenler ise ya yok olur ya da biçim değiştirerek yeni oluşumların içerisinde yer alırlar. Mitik anlatılar için aynı şeyleri söylemek mümkündür. İlkel insanların inanma ihtiyacını karşılayan, buna bağlı olarak toplumsal düzenin korunmasını ve sürekliliğini gerçekleştirebilen mitik anlatılar ve buna bağlı ritüelistik uygulamalar, bugünkü törenler şenlikler, festivaller ya da çeşitli oyunlar içerisinde varlıklarını sürdürmeye devam etmektedirler. Değişen inanç sistemleri yahut yeni kabul edilen dinler, eski ilkel döneme ait inançları terk etmeyi gerekli kılar. Fakat kültürel değişimler hızla ve birden bire gerçekleşemediklerinden geçmişte var olan ile yeni olan birlikte yaşamaya devam eder. Uzun bir süreçten sonra baskın olan kültürel yapı diğerine hakim olur. Bu dönüşüm sürecinde senkretik oluşumlarla karşılamak mümkündür. Eskiye ait kültürel ögeler inanışlar gelenekler yeni dinin gerekleriyle ters düşmedikçe yeni dinsel yaşam içerisinde özümsenir, kabul edilir. Sinop'ta geleneksel olarak yapılan Helesa/ Sellim töreni özü itibariyle mitik özellikler taşıyan ritüelistik bir uygulamadır. İlkel dönemlerin tufan ve bollukla ilgili anlatı ve uygulamalarıyla örtüşen nitelikleri bulunmaktadır. İslamiyet öncesi Türklerde, Anadolu'da çok eskiden beri devam ettirilen tufan mitlerinin ve bolluk ritüellerinin İslamiyetle birleşmiş senkretik bir örneğidir. Ramazan ayının onbeşinden itibaren iftardan sonra gerçekleştirilen tören, ramazan davulcularının mani söyleme ve bahşiş toplama işlevlerini de yüklenerek ramazan eğlencesi olarak sürdürülmektedir. Eski Türk inanç sistemi içerisinde dünyanın yaratılışına dair anlatılar değerlendirilmiştir. Bugün gündelik yaşamın içerisinde var olan birçok uygulamanın temelinde bir tufanın hikayesi olan mitlerin izleri görülmektedir. Sinop'ta yaşatılan "Helesa", diğer adıyla "Sellim" özü itibariyle tufan mitinin yeniden üretimidir. Bu yazıda Helesa törenininöncelikle mitolojik kaynağı belirlenmeye çalışılmış daha sonra Türk sosyo-kültürel yapısı ve inanç sistemi içerisinde aldığı yeni şekiller üzerinde durulmuştur. "Helesa" - "Sellim"'in senkretik niteliği belirlenerek sosyal yaşam içinde kazandığı anlam ve fonksiyon değerlendirilmiştir. Tufan mitleri, mevsimlik törenlerin ya da başka deyişle yeni yıl törenlerinin makro kosmik örneğidir. Bu nedenle daha büyük bir çerçeveden bakıldığında Helesa töreni tufan miti etrafında ele alınıp mevsimlik bereket törenleri olarak incelenebilecek bir rütüeldir. Hemen hemen tüm dünya mitlerinde var olan tufan olayı, yaratılışın ve bunun sürekliliğinin bir aşamasıdır. Tufan mitleri kaostan kosmosa geçişi simgelemektedir. Kötülüklerin ve günahların arttığı kaosta Tanrı, insanları cezalandırır, yeryüzünü sularla kaplar. Onun elçilerinden biri bir gemi yapar hayvan ve bitkilerden gemiye alır, böylece türlerin devamı sağlanmış olur. Yaratılış yeniden gerçekleştirilmiş olur. Bilindiği gibi tufan miti dünyada hayatın yeniden başlangıcına referans etmekte, düzenin korunmasına yönelik bolluğun bereketin artması için bir takım uygulamalar gerçekleştirilmektedir. Bu bağlamda Sinop'ta gemiciler tufana ve sonrasındaki bereketin artması beklentisine yönelik uygulamaları Helesa töreni ile gerçekleştirmektedirler. Bu yönüyle Helesa, tufan miti ile yeni yıl mitinin ve buna bağlı mevsimlik törenlerin iç içe geçmiş halidir. İslamiyeti kabul eden Türkler yeni bir kültürle karşılaşmışlardır. Var olan kültürün birden yok olup yeni kültürün aynı şekilde tümüyle uygulanır olması mümkün değildir; bir süreç gerektirir. Eski kültürde ve inançta yer alan uygulamalar yeni kültürün ve inancın gerekleriyle bütünleşir. Bir takım değişimlerle varlığını sürdürür. Helesa'nın bugünkü işlevi eğlenme, hoş vakit geçirme gibi görünse de tufan ve bereket artırmayla ilgili mitler Altay Türkleri arasında yaygın olarak yer almaktadır. Bu anlatılar ve uygulamalar eski inanç sisteminin motifleriyle bezenmiş olarak sürdürülmüşlerdir. İslami inançla birleşen Helesa ritüeli, Ramazan ayı içerisinde iftardan sonra genç yaşlı tüm Sinopluların katılımıyla gerçekleşrilen bir törendir. Tören mitik hikayenin bir parçasının canlandırılması şeklinde gerçekleşir. Yaşanan fırtınadan sonra aç kalan balıkçıların küçük bir filikayla maniler söyleyip halktan yiyecek toplamaları, böylece kıtlıktan kurtulmaları törenin canlandırılan kısımdır. Törenin anlatısında olduğu gibi kıtlık yaşama ve sonrasında yiyecek bolluğu tam olarak Ramazan ayına uygun düşmektedir. Sinop'ta Ramazan ayında eğlenmek amacıyla gerçekleştirilen tören Ramazan ayının temel özellikleri ile birleşir. Oruç tutma ve iftar sonrası yiyecek bolluğu törenin kıtlık ve bolluk olgusuyla örtüşürken Helesa topluluğunun mâni söyleyicisi "kaptan" ile Ramazan davulcuları arasında işlevsel uyum söz konusudur. Süslenen filikanın sembolik tayfaları ve bu tayfayı yönlendiren kaptan, törenin ana kahramanlarıdır. Kaptanın söylediği çoğunlukla mani kalıbındaki manzum parçalar tayfalar tarafından tekrar edilir. Kaptanın tayfasını, deniz yaşamını ve balıkçılığı dile getirdiği bu maniler evlerden yiyecek ya da bahşiş toplamada teşvik edici, eğlendirici işleve sahiptir. Bunun yanı sıra manilerin bereketi arttırma dileğinin dolaylı bir dışavurumu olduğunuBir Senkretizm Örneği Olarak Sinop'ta Helesa Geleneği ve Mitik Nitelikleri 351 Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 10/4 Winter 2015 söylemek mümkündür. . Mitik dönem insanının ritüelistik törenlerde kullandığı "sihrî" sözler" topluluğun geleceğe yönelik istek ve beklentileriyle ilişkilidir. Helesa manileri ve özellikle " heyamola yusa hop" gibi anlamsız görünen sözlerin, bahsedilen etkiye sahip olduğu ileri sürülebilir. Ramazan ayında oruç tutmak ve ayın sonunda bayram |
| Anahtar Kelimeler |
BM Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları
| Atıf Sayıları | |
| Google Scholar | 7 |